2000’li yıllardan itibaren duymaya başladığımız, son yıllarda ise çok daha sık karşımıza çıkan bir kavram olan karbon ayak izi, insanların faaliyetlerinin çevre üzerindeki olumsuz etkilerine odaklanmaktadır.

Sera gazı salınımlarının çevreye verdiği zarar konuşulurken stratejiler ve hedefler hep söz konusu olumsuz etkiyi yönetme, azaltma ya da bertaraf etme üzerine belirlenmektedir. Peki çevreye hiç etkimizin olmaması yerine, olumlu etkimize odaklanan bir bakış açısı olsa?

Karbon el izi kavramı tam da bu noktada çevreye olumlu etkiler üzerine odaklanan bir bakış açısını yansıtmaktadır.
Bilimsel metodolojisinin temelleri 2016 yılında Finlandiya’da atılan karbon el izi, işletmelerin ürün ve hizmetlerinin olumlu etkisini aktarmalarına veya daha sürdürülebilir ürünlerin değerini açıklamalarına yardımcı olan yararlı bir araç olarak görülebilir.

Karbon el izi, karbon ayak izinin tam tersi olarak düşünülebilir; iklim üzerinde olumlu bir etki yaratmak için gerçekleştirdiğimiz her bir eylem karbon el izimize katkı sağlayan unsurlar olarak karşımıza çıkar. Küresel ısınmanın azaltılmasında kendi değer zincirimiz ve ötesinde yarattığımız her etki karbon el izimizi büyütmektedir.

Bununla birlikte karbon ayak izi ve karbon el izi kavramları arasındaki ilişki karşıtlıktan fazlasını taşımaktadır. Zira karbon ayak izi bir kuruluşun ürünü veya faaliyetiyle ilişkili emisyonlara odaklanırken, karbon el izi ise söz konusu kuruluşun ürününün ya da hizmetinin diğerlerinin karbon ayak izi üzerindeki olumlu etkisini (emisyon azaltımlarını) ifade eder.

Finlandiya Teknik Araştırma Merkezi’nin bu konudaki karbon el izi tanımı basit ama etkili bir ifadedir;

“Karbon el izi, başkalarının karbon ayak izinin azaltılmasıdır.”

Buradan anlaşılacağı üzere karbon el izinin odağındaki fikir, müşterilere karbon ayak izlerini azaltmalarına yardımcı olacak çözümler konusunda destek sağlamaktır. Diğer bir deyişle işletmeler için karbon el izi, ürettikleri ürün ya da hizmetleri aracılığıyla müşterilerinin sera gazı emisyonlarının azaltılmasına ne kadar katkıda bulunduklarını ifade eden bir ölçüdür ve karbon ayak izinin aksine karbon el izi ne kadar büyükse bu işletme, müşterileri ve çevre için o kadar iyidir.

Bu açıdan bakıldığında karbon ayak izimiz, karbon el izimizden büyükse, iklim değişikliği ve küresel ısınma üzerinde olumsuz etkilerimizin varlığı görülür. Diğer yandan karbon el ve ayak izimiz eşit büyüklükte olduğunda bu karbon nötr olduğumuz anlamına gelir. Ve en iyisi, karbon el izimiz büyümeye devam eder ve ayak izimizden daha büyük hale gelirse bu bizi; ‘İklim Pozitif’ yapar. İklim pozitif olmak çevre, iklim değişikliği ve küresel ısınma üzerinde olumlu etkilerimizin sürekliliğini gösterir ve ‘karbon nötr’ olmaktan çok daha ileri bir boyuttadır.

Karbon el izinin olumlu etkileri muazzam. Ama işletmelerin bu sürece katkı sağlamak için yapabilecekleri neler denildiğine bu soruyu bir dizi tavsiye ile yanıtlamak mümkün.

İşletmelere Karbon El İzlerini Büyütmek İçin Tavsiyeler;

Karbon El İzi Farkındalığı; Tüm işletmeler karbon ayak izini azaltmaya ve çevre üzerinde ‘etkisiz’ kalmaya o kadar odaklılar ki kimse sahip olduğu üretim ve hizmet gücü ile çevre üzerinde ‘olumlu etki’ yaratabileceğini farkında değil. Genel olarak karbon el izi kavramına ilişkin farkındalığın artırılması, daha geniş iklim hedeflerine ulaşmada da oldukça faydalı olabilir. Konseptin daha iyi anlaşılmasıyla işletmeler, olumlu etkilerini en üst düzeye çıkarmak için kaynakları daha iyi karşılaştırabilir ve tahsis edebilirler. Örneğin diğer kuruluşlarla, STK'larla ve yerel topluluklarla bu konuda iş birliği yapmak mesajın gücünü ve paylaşım kapsamını arttırabilir.

Tedarik Zinciri Önemi; Tedarik zincirinizdeki bir halkanın -farkındalıkla ya da uygulamalarla- karbon el izi çalışmalarına destek sağlamanız sizin karbon ayak izinizi düşürmekle kalmaz aynı zamanda tedarikçinizin diğer müşterileri üzerinde de karbon el izinin büyümesi yönünde bir domino etkisi yaratır.

Verimlilik Odaklı Çözümler; Karbon el izini iyileştirmenin en pratik yolu, enerji verimliliğini artıran veya sürdürülemez uygulamalara bağımlılığı azaltan çözümlere başka bir deyişle, nihai müşterinizin karbon ayak izini azaltmasına yardımcı olabilecek çözümlere yatırım yapmaktır. Verimli malzeme ya da enerji kullanımı, istenmeyen maddelerin değiştirilmesi ya da ürünlerin kullanım ömürlerinin uzatılması gibi bir dizi farklı mekanizma ile karbon el izinin büyümesine katkı sağlanabilir.

Burada önemli bir noktaya değinmekte fayda var. Karbon el izi yaklaşımına göre, kişinin kendi karbon ayak izini azaltmasının karbon el izine bir etkisi yoktur. Bunun yerine, başka bir aktörün bu konudaki performansını artırarak (karbon ayak izini azaltarak) elde edilen değer karbon el izine katkı sağlamaktadır.

Değinilmesi gereken bir diğer önemli konu da karbon el izinin mutlak bir değer olmadığı ve karbon ayak izi gibi doğrudan değerlendirilemeyeceği konusudur. Karbon el izi, mevcut ürün ya da hizmetin etkisinin yeni bir alternatif ürün ya da hizmet etkisiyle karşılaştırılmasına dayanır. Örneğin halihazırda üretilen bir motor yağının bir aracın emisyon salınımının üzerindeki etkisine karşılık, üretilmesi planlanan farklı özellikteki bir motor yağı aynı aracın emisyon salınımının azaltımı üzerine etki ediyorsa karbon el izi için anlamlı bir karşılaştırmadan söz edilebilir. Böyle bir karşılaştırma bize bir ürün veya hizmetin iklim açısından diğerine göre ne kadar daha iyi olabileceğini ve olumlu etkilerini anlatır.

İnsanoğlunun çevre üzerindeki olumsuz faaliyetlerinin bir yansıması olarak doğan iklim değişikliği ve küresel ısınmaya katkı sağlayabilecek bir unsur olarak karşımıza çıkabilecek olan ‘Karbon El İzi’ işletmeler tarafından gelecek stratejilerine entegre edilmesi ilgili olumlu etkilerin sürdürülebilir kılınması mümkün görülmektedir.

Karbon El İzi’yle ilgili ayrıntılı okumalar için;

https://cris.vtt.fi/ws/portalfiles/portal/22508565/Carbon_Handprint_Guide.pdf

https://www.handprint.fi/carbon-handprint/

https://www.neste.com/news-and-insights/sustainability/carbon-handprint-and-footprint-explained

https://go-positive.co.uk/what-is-a-carbon-handprint